فتوای مرحوم فقیه سبزواری در ارتباط با ملی شدن صنعت نفت ایران

از خدمات مهم مرحوم آیه الله العطمی حاج میرزا حسین فقیه سبزواری ، حضور فعال در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران و صدور فتوایی در حمایت از این جنبش است . در بخشی از این مقاله آمده است که :

” علاوه بر این بزرگواران، می توان به بیانیه های حجج اسلام حاج سیدحسین خادمی، آیت الله طالقانی، حاج شیخ مرتضی مدرسی اردکانی،حاج سید مصطفی سیدالعراقین و آیت الله حاج شیخ مهدی نجفی درباره ملی شدن صنعت نفت و فتوای لزوم خلع ید از شرکت نفت انگلیس، توسط آیت الله فقیه سبزواری از علمای مشهد نیز اشاره کرد . “

فتوای مرحوم فقیه سبزواری در ارتباط با ملی شدن صنعت نفت ایران

 

روحانیت و نهضت نفت 

نویسنده: احمد رهدار

دکتر مصدق در مجلس چهاردهم، طرحی را بدین مضمون مطرح کردکه (تا زمانی که قشون اجنبی در خاک ایران حضور دارد، دادن هر نوع امتیاز به خارجی ممنوع است).۱ البته در همین زمان، غلام حسین رحیمیان، نماینده قوچان در مجلس شورای ملی، طرحی داد که براساس آن، امتیاز نفت جنوب که در آن زمان، در دست انگلیسی ها بود، به این علت که در زمان زمامداری رضاشاه داده شده است، ملغی اعلام شود. مصدق به این دلیل که این طرح، در زمره ایقاعات مجلس است (که طرف مقابل ندارد) و قابل تغییر است (به خلاف عقدها که طرف مقابل دارد و به راحتی قابل تغییر نیست)، آن را امضا نکرد.۲
در مجلس پانزدهم، در حالی که آیت الله کاشانی تبعید بود،۳ قراردادالحاقی (گس گلشائیان) جهت تنفیذ قرارداد ۱۹۳۳ (البته با پرداخت چند هزار لیره اضافی) مطرح شد۴ که با مقاومت اقلیت مجلس (مکی،بقایی، حایری زاده، رحیمیان، آزاد و…) و نیز به مدد نامه ای که مصدق ۵تحت اصرار مکی ۶ به نمایندگان مجلس می دهد، تصویب نمی شود.۷


با پایان گرفتن دوره پانزدهم مجلس شورای ملی، مصدق که مدتی ازسیاست کناره گرفته بود، به دعوت اقلیت مجلس پانزدهم، وارد سیاست شد و در نخستین گام، به همراه ۱۸ نفر دیگر، به عنوان اعتراض به دخالت دولت در انتخابات مجلس شانزدهم، در دربار متحصن شد. باابطال انتخابات تهران و تجدید آن، مصدق، کاشانی (که در این شرایط،در خارج از کشور تبعید بود۸ و دیگر گروه متحصنان در دربار، به مجلس شانزدهم راه یافتند. گروه متحصن در دربار، در مجلس شانزدهم، نطفه جبهه ملی را تشکیل دادند و برنامه خود را به صورت رسمی در تاریخ ۱۳۲۸/۱۲/۲۵ اعلام کردند.
با استعفای منصور، سپهبد رزم آرا، به رغم میل شاه جوان، در۱۳۲۹/۴/۵ به نخست وزیری رسید.۹ دولت رزم آرا، لایحه گس گلشائیان را که در مجلس پانزدهم تصویب نشده بود، به مجلس شانزدهم (کمیسیون نفت به ریاست مصدق) داد و کمیسیون نفت، مدتی بعدنظرش را درباره رد لایحه رسما اعلام کرد. به رغم این، دولت رسماموافقت خود را با لایحه اعلام کرد؛ گر چه چند ماه بعد، در تاریخ ۱۳۲۹/۹/۱۹ گزارشی دایر بر رد لایحه الحاقی مذکور تقدیم مجلس کرد.
فردای این روز (یک روز پس از قتل رزم آرا)، کمیسیون نفت مجلس، به ملی شدن صنعت نفت به اتفاق آرا رای داد۱۰ و این امر در تاریخ ۱۳۲۹/۱۲/۲۹، به تصویب نهایی مجلس شورای ملی رسید۱۱ و به تبع آن، در تاریخ ۱۳۳۰/۲/۹، لایحه ای نه ماده ای ۱۲ در مجلس سنا به تصویب رسید که بر اساس آن، هیاتی معروف به (هیات مختلط) مرکب از نمایندگان مجلسین سنا و شورا، به خلع ید از شرکت نفت انگلیس بپردازند و اساس نامه شرکت ملی نفت را تنظیم کنند. این اقدام مجلس،خشم انگلیس، روسیه و آمریکا را برانگیخت. در تاریخ ۱۳۳۰/۳/۱۰رییس جمهور آمریکا پیامی خطاب به دکتر مصدق فرستاد و ضمن اظهار نگرانی از اختلافات میان ایران و انگلیس، توصیه کرد که ایران درمسیر مجاهدت برای ملی کردن صنعت نفت، بنا را بر مذاکرات دوستانه با نمایندگان انگلیس بگذارد.۱۳

۱٫ اقدامات آیت الله کاشانی برای ملی شدن صنعت نفت 
در همه مراحلی که ملی شدن صنعت نفت طی کرده است، آیت الله کاشانی نقش محوری و رهبری داشته است. وی با فشارهای سیاسی ای که با پشتوانه قوی مردمی خود داشت، موجب می شد تا اولا سایرطرفداران ملی شدن صنعت نفت از مصدق و یارانش گرفته، تا مردم عادی از ادامه راه بازنمانند و استقامت ورزند و هم مخالفان ملی شدن صنعت نفت، چه رجال سیاسی داخلی و چه سفارت های بیگانه عنان نهضت را به دست خود بپیچانند و جهت دهند. آیت الله کاشانی، از تبیین مفاسد اقتصادی کارگزاران دولتی و وضعیت اسف بار اقتصادی جامعه شروع و کم کم طرح ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد.
برای مثال وی در تاریخ ۱۳۲۶/۱۰/۱۹، در یک مجلس عزاداری که به مناسبت اربعین حسینی (ع) برگزار شده بود، با گفتن مطالبی درخصوص وضعیت اسف بار اقتصاد، از قبیل (وضع فعلی ما غیرعادی است ؛ مملکت رو به ویرانی می رود؛ ثروت مملکت را زمامداران مامی ربایند و…. متاسفانه تجارت مسلمانان به دست چند نفر یهودی اجنبی افتاده است)، مردم را به شدت نسبت به وضعیت اقتصاد مملکت وفساد اقتصادی زمامداران، نفوذ یهودی ها و… تحریک کرد. پس از این تاریخ، تا زمان واقعه ۱۳۲۷/۱۱/۱۵ که از سوی ناصر فخرآرایی، خبرنگارروزنامه پرچم اسلام، به سوی شاه تیراندازی کرد و به تبعه آن آیت الله کاشانی به لبنان تبعید شد، به مناسبت های مختلف، آیت الله کاشانی علیه دولت، مفاسد اجتماعی، کارگزاران فاسد و بیگانگان به افشاگری می پرداخت. 
وی مجددا در تاریخ ۱۳۲۹/۳/۲۹ در حالی که غیابا از جانب مردم تهران به نمایندگی مجلس شانزدهم رای آورده بود، وارد ایران شد ومورد استقبال بی نظیری قرار گرفت.۱۴ وی کمی بعد، بیانیه ای علیه قرارداد گس گلشائیان صادر کرد که در آن آمده بود: (نفت ایران متعلق به ملت ایران است و به هر ترتیبی که بخواهد، نسبت به آن رفتار می کندو قراردادی که با اکراه و اجبار تحمیل شود، هیچ نوع ارزش قضایی ندارد).۱۵
هفت روز پس از ورود آیت الله کاشانی به ایران، منصور در تاریخ ۱۳۲۹/۴/۵ استعفا داد و رزم آرا روی کار آمد. آیت الله کاشانی درتاریخ های ۱۳۲۹/۱۰/۸ و ۱۳۲۹/۱۱/۶، سخنرانی هایی علیه رزم آرا که به این دلیل که ملت ایران شایستگی ساختن (لولهنگ) را هم ندارد، به شدت با ملی شدن صنعت نفت مخالف بود، برگزار کرد و در قطعنامه پایانی آنها، از (ملی کردن صنعت نفت به عنوان یک خواسته عمومی)یاد کرد.۱۶ وی حتی طی بیانیه ای مبسوط به شرح ذیل، اعلام کرد:
۱٫ کشورهای اسلامی دریافته اند که میراث غرب برای آنها چیزی جز(بی دینی، نفاق، ظلم، فساد، فحشاء و…) نبوده است، از این رو، دیگرادامه سلطه کشورهای غربی از طریق حمایت از خیانت کاران وطن فروش، انتخابات فرمایشی و تحمیلی، حکومت های نظامی و… برجهان اسلام ممکن نیست.
۲٫ زعمای دینی به این نتیجه رسیده اند که باید نفت ایران ملی شود تامنافع آن به عموم مردم برسد. ملی کردن منابع، کاری است که خودکشورهای اروپایی، از جمله انگلیس، برای بهره برداری بیشتر آنها به نفع شهروندان شان انجام می دهند.
۳٫ استعمارگران در برابر خواست ملی شدن صنعت نفت ما، هیچ مقاومتی نمی توانند بکنند، همچنان که در برابر آزادی طلبی های هندوستان، پاکستان، برمه، مصر، ایرلند و…. (دولت جبار انگلیس ازظلم و ستمکاری خود اضطرارا دست برداشته و دریافته است که اگر به مظالم استعماری خود خاتمه ندهد، نتایج وخیم آن مستقیما عاید خود اوخواهد شد).
۴٫ (به نام سعادت ملت ایران و به منظور کمک به صلح جهانی، همه افراد مملکت بخواهند که صنعت نفت ایران در مناطق کشور، بدون استثنا ملی اعلام شود… و از آقایان نمایندگان وطن پرست… جز این انتظاری نیست که در وصول به این مقصود بذل وجود نمایند).۱۷
محتوای این اعلامیه از جانب دکتر بقایی، در قالب طرحی تقدیم به مجلس شد؛ اما چون دارای ۱۱ امضا بود و به حد نصاب ۱۵ امضا نرسید،مطرح نشد. در ۱۳۲۹/۱۲/۱۶ رزم آرا توسط خلیل طهماسبی، از اعضای جمعیت فدائیان اسلام ترور شد و آیت الله کاشانی، طی یک مصاحبه مطبوعاتی با دلمر، خبرنگار روزنامه دیلی اکسپرس، ضمن دفاع از قاتل رزم آرا،۱۸ در پاسخ به این سوال که (آیا این عمل ترور ادامه خواهدیافت ؟) اعلام کرد: (تا وقتی که خیانت کاری از طرف هیات حاکمه ادامه داشته باشد و کسانی در هیات حاکمه بخواهند، به نفع اجانب و به ضررملت ایران اقدام کنند، ملت ایران هم از تنبیه و مجازات خائنین قصورنخواهد ورزید).
آیت الله کاشانی، در این مصاحبه، در پاسخ به پرسش خبرنگار که (اگراعلی حضرت شاهنشاه در اعمال رزم آرا با جانشینان او شرکت و دخالت داشته باشند، نسبت به ایشان چگونه قضاوت می کنید و چه خواهیدکرد)، به صورت دو پهلو و کلی پاسخ می دهد: (به طور کلی، شاه درحکومت ملی مسئول نیست). آیت الله کاشانی با این پاسخ خود، برخوردمشابه با برخورد رزم آرا را در خصوص شاه منتفی نمی داند.
وی در پاسخ به این پرسش که (آیا در ضمن ملی شدن صنایع نفت جنوب، آن جناب موافقت دارند که مهندسان و کارمندان انگلیسی شرکت نفت، برای استخراج نفت جنوب با ایرانی ها همکاری کنند)،می گوید:
(سرچشمه اکثر بدبختی های ملت ایران از عمال شرکت نفت است که در شئون مختلف مملکت ما دخالت های ناروا می کنند. من معتقدم اگرانگلیسی ها حاضر شوند، دو برابر آنچه از نفت ایران می برند، به ما بدهند،باز هم باید دست آنها، حتما از صنایع نفت ایران قطع شود… ما با دولت انگلستان جنگ نداریم و اوضاع دنیا و موقعیت بین المللی هم به دولت انگلستان، دیگر فرصت و اجازه نخواهد داد که کشتی های جنگی خود رابه ایران بیاورد و مملکت ما را تهدید کند). 
آیت الله کاشانی در خصوص ارجاع پرونده ایران به دیوان لاهه، امری که بعدها اتفاق افتاد، می گوید: مدتی است کاپیتولاسیون الغا شده است واگر در داخل کشور ایران، دعوا یا اختلافی میان خارجیان و ایرانی هاپیش آمد کند، آن دعوا باید در محاکم ایرانی مطرح شود و مورد قضاوت قرار گیرد. آنچه هم که در قرارداد ۱۹۳۳ آمده که در صورت دعوا، پرونده باید به دیوان لاهه ارجاع داده شود، به دلیل غیرقانونی بودن و تحمیلی بودن این قرارداد که هم صریح کلام امضا کننده آن که الان رییس مجلس سنا است (تقی زاده) و هم اعترافات مکرر خود انگلیسی ها درخصوص دیکتاتوری بودن رضاشاه بر این امر دلالت دارد، قابل اجرانخواهد بود.
آیت الله کاشانی در پاسخ به این پرسش که کمونیسم چقدر برای ایران خطرناک است، پاسخ می دهد: اگر خطر بلشویکی و کمونیزم هم متوجه مملکت ما بشود یا شده باشد، تقصیر انگلیسی هاست، برای اینکه عمال شرکت نفت در انتخابات دخالت می کنند و در تعیین و انتخاب اعضا وروسای موثر ادارات دولتی و پست های حساس دخالت دارند و از وزیران و زمامداران نفع طلب خائن حمایت می کنند و در نتیجه، روز به روزتحمیل و فشار به طبقات زحمت کش و اصناف و بازرگانان شریف زیادترمی شود و فقر و فساد اخلاقی توسعه می یابد و فقر و فساد اخلاق هم،زمینه را برای ایجاد رشد افکار و اعمال بلشویکی و کمونیستی مهیا وآماده می سازد.۱۹
در حقیقت، این مصاحبه آیت الله کاشانی، به ویژه حمایت قاطع وی ازقاتل رزم آرا، تیر خلاصی بود بر سر شرکت نفت انگلیس و آخرین حلقه ازسلسله عللی بود که به ملی شدن صنعت نفت منجر گردید.

۲٫ اقدامات سایر علما برای ملی شدن صنعت نفت 
بیشترین حضور علمای شیعه در نهضت ملی شدن صنعت نفت، دربیانیه ها و اعلامیه هایی جلوه می کند که علمای شیعه حضور مردم درصحنه و دفاع از ایده ملی شدن صنعت نفت را تکلیف شرعی آنهادانسته اند؛ اما نکته این است که در آستانه نهضت نفت، دو تن از مرجع بزرگ شیعه، یعنی آیت الله حاج سید ابوالحسن اصفهانی و آیت الله آقاحسین قمی، به ترتیب در ۱۳۲۵/۸/۱۳ و ۱۳۲۵/۱۱/۱۷ دار فانی رابدرود گفتند و مراجع ثلاث وقت، آیات عظام سید محمدتقی خوانساری،حجت و سید صدرالدین صدر نیز، اگرچه در زمان نهضت نفت، در قیدحیات بودند؛ اما در شرایط کهولت سن قرار داشتند و کمتر توان حضور درعرصه سیاسی را داشتند. افزون بر این ایشان به ترتیب در تاریخ های ۱۳۳۱/۶/۷، بهمن ۱۳۳۱ و دی ماه ۱۳۳۲ به رحمت خدا رفتند.
به رغم این، از میان مراجع ثلاث، آیت الله سید محمدتقی خوانساری در نهضت نفت شرکت کرد.۲۰ قضیه از این قرار بود که پس از رد لایحه قرارداد الحاقی گس گلشائیان توسط مجلس شورای ملی، جنبش مردم ایران برای ملی کردن صنعت نفت اوج گرفت. در مقابل، دانشجویان توده ای، با شعار (الغای بی قید و شرط امتیاز نفت جنوب)، به تظاهرات وزدوخورد با دانشجویان طرفدار ملی شدن صنعت نفت پرداختند و به لحاظ سیاسی، خود را در کنار سپهبد رزم آرا قرار دادند. در این ایام، باپیش گامی آیت الله سید محمدتقی خوانساری که از مراجع تقلید وقت بود، فتوایی شرعی به ضرورت ملی شدن صنعت نفت، در سراسر کشور،به همراه فتاوای مراجع تقلیدی چون آیت الله صدر، آیت الله حجت وآیت الله فیض صادر و موجب شد، توده های وسیعی از مردم مذهبی کشور به حمایت از ملی شدن صنعت نفت قیام کنند).۲۱
آیت الله سید محمدتقی خوانساری، در پاسخ استفتایی که از وی، درخصوص همراهی یا عدم همراهی با نهضت ملی شدن صنعت نفت شده بود، بدین مضمون می نویسد: پیامبر اسلام در مورد مسلمانی که قبل از مرگش، همه اموالش را در راه آزاد کردن بردگان صرف کرده بود،می فرماید: (اگر این شخص دفن نشده بود، می گفتم در قبرستان مسلمانان او را دفن ننمایند… برای آنکه چند سر عائله را… بی مئونه گذارده و آنها را در امر معیشت) سرگردان رها کرده است، چگونه ممکن است اجازه دهیم، اجانب نفتی را که متعلق به میلیون ها مسلمان است،ببرند و اینها را در امر معیشت سرگردان کنند؟! (من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین، فلیس بمومن و لا مسلم). آیا اهتمام به امور مسلمین مصداقی از این بهتر دارد که میلیون ها مسلمان به این فلاکت و با این وضعیت رقت بار نباشند. اگر سلب عواطف بشریت از ما نشده بود،می بایست خون گریه کنیم… دیگر، چه جای عذری برای ما باقی می ماند؛ خصوصا با اینکه مثل حضرت مستطاب آیت الله کاشانی… که مجتهدی عادل و با شهامت، دل سوز و فداکار برای مصالح دین و دنیای مردم ]است [ با این همه جدیت… مردم را بیدار می کنند، دیگر مجال عذری برای کسی نمی ماند.۲۲
از سوی دیگر، آیت الله بروجردی در نهضت نفت کم وارد شد. ایشان نهایت چیزی که در پاسخ دکتر مصدق نوشتند، این بود: (موفقیت جناب عالی را در تقویت اسلام و اصلاح امور عامه مسلمین، از خداوندتعالی مسئلت می نمایم). برخی علما هم به پیروی از ایشان، همین قبیل عبارات را نوشتند. ۲۳ نکته مهم این است که از روحانیون و علما،هیچ کس عدم شرکت آیت الله بروجردی در نهضت ملی شدن صنعت نفت را به معنای نفی مشروعیت ورود به این ماجرا ندانست، به همین دلیل در تهران و بیشتر شهرستان ها، بسیاری آنها دعوت آیت الله کاشانی را لبیک گفتند و تا ماه های پایانی دولت دکتر مصدق، او راهمراهی کردند؛ اما با بروز اختلاف میان آیت الله کاشانی و دکتر مصدق،روحانیون فعال در نهضت ملی شدن صنعت نفت، دو گروه شدند:
نخست دسته ای که پس از مشارکت اولیه، به تدریج جانب دکتر مصدق را گرفتند و طبعا و به خصوص در شهرستان ها، در اقلیت بودند. در این زمینه باید از برخی علمای تهران ۲۴ از جمله اخوان سید ابوالفضل و سیدرضا زنجانی نام برد. کسانی از اتحادیه مسلمین هم، اگرچه با احتیاط، تاروزهای آخر، به حمایت دکتر مصدق ادامه دادند. دسته دوم کسانی بودندکه به حمایت از آیت الله کاشانی و مخالفت با دکتر مصدق درآمدند. این عده به همراه کسانی که از آغاز در این ماجرا وارد نشدند (آیت الله بروجردی و دیگر روحانیون ساکت)، بیشتر به دلیل روی کار آمدن کمونیست ها و نیز اختلافات گسترده آیت الله کاشانی با دکتر مصدق، به مخالفت با وی پرداختند. روحانیون اصفهان در این دسته جای دارند.کنار کشیدن آنان، ضربه ای برای دکتر مصدق و فرصتی برای بازگشت شاه بود؛ گرچه آنچه برای این عده اهمیت داشت، نیامدن کمونیست هابود؛ نه بازگشت سلطنت.۲۵
در تهران، به جز آیت الله کاشانی که محور بود و نقش ویژه وی درنهضت ملی شدن صنعت نفت، به طور مبسوط خواهد آمد، میرزا خلیل کمره ای و میرزا محمدباقر کمره ای نیز از کسانی هستند که در این نهضت، فعالانه حضور داشتند. در شهرستان ها، بیشترین حضور علمای شیعه در نهضت ملی شدن صنعت نفت در بیانیه ها و اعلامیه هایی جلوه می کند که طی آنها حضور مردم در صحنه و دفاع از ایده ملی شدن صنعت نفت، تکلیف شرعی دانسته شده است. برخی این بیانیه ها و فتاواکه بعضی متعلق به علمای بزرگ و بعضی متعلق به علمای درجه دوم است، به شرح ذیل است :
۱٫ آیت الله سید حسن چهارسوقی از علمای بزرگ اصفهان است که حدود سه هفته پس از اعلامیه آیت الله کاشانی، مبنی بر لزوم ملی کردن صنعت نفت، طی بیانیه ای حمایت خود از ملی شدن صنعت نفت اعلام کرد:
حرمت تسلط اجانب و کفار بر مسلمین و اموال و نفوس و اعراض ونوامیس آنها، از بدیهیات و مسلمات اولیه و جای هیچ شبهه و تردیدنیست : (لن یجعل الله للکافرین علی المومنین سبیلا). به حکم عقل قاطع و شرع مطاع، بر هر ذی حقی واجب و لازم و متحتم است، در حدودقدرت و توانایی حفظ حق مشروع خود را بنماید و از تعرض و مزاحمت غیر، به تمام قوا دفاع و جلوگیری نماید و اگر عدوانا احدی دست اندازی وتصرف غاصبانه نسبت به حق مشروع دیگری نموده باشد، بر صاحب حق لازم است، به وسایل مقتضیه، احقاق حق مغصوبه خود را نموده، ازید غاصب انتزاع کند، ضرر کشیدن، مثل ضرر زدن به غیر، حرام است. دراین موضوع، پیروی از حکم مطاع و فرمایش متبع حضرت آیت الله کاشانی (دامت برکاته) لازم است. با فرط استحقاقی که خود ملت ایران در این موقع که این طور گرفتاری فقر و فاقه و پریشانی هستند و دارند،هیچ منصفی نمی گوید که مایه حیات و زندگانی آنها را دیگری ببرد.چراغی که به خانه رواست، به بیگانه حرام است و فرقی نیست در این جهت، بین دولت و ملت، همه در نفع و ضرر شرکت دارند، بلکه دولت لازم است، جدیت در قطع ید اجانب و بیگانگان، از حقوق مسلمه ومشروعه ملت خود نموده، اموال و حقوق مغصوبه مسلمین را از ایادی غاصبین انتزاع و به ذوی الحقوق تسلیم نماید).۲۶
۲٫ آیت الله میرزا کاظم طباطبایی نیز از آیات عظام آذربایجان است که فتوای ذیل را در حمایت از نهضت ملی شدن صنعت نفت در تاریخ ۲۷ذی الحجه ۱۳۷۰ ق صادر می کند:
(لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا)(نساء۱۴۱/). در این هنگام تاریک و باریک که تمام ایران قیام کرده اند، برای استرداد حقوق حقه خودشان از کفار حربی…، به عموم برادران دینی لازم و واجب است،در پشتیبانی حضرت آیت الله کاشانی و جناب آقای دکتر مصدق که مجری امیال قاطبه ملت ایران هستند، کوشا بوده و به مبارزه خودشان ادامه دهند تا… دارالاسلام از شر کفار محفوظ بماند.۲۷
۳٫ آیت الله بهاءالدین محلاتی از مراجع شیراز، در بیانیه حمایتی خوداز نهضت ملی شدن صنعت نفت، افزون بر غیرمشروع خواندن کلیه قرادادهایی که توسط حکومت های دیکتاتوری بر ما تحمیل شده،می نویسد:
یکی از مقررات دینی که برای جلوگیری از رخنه اجانب در حصارعظمت و شوکت اسلام، در قرآن مجید مکررا تاکید شده است، ترک دوستی و مراوده با کفار است : (یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا بطانه من دونکم لایالونکم خبالا ودوا ما عنتم * قد بدت البغضاء من افواههم و ماتخفی صدورهم اکبر…)(آل عمران / ۱۱۸) یکی از مظاهر مخالف بامضمون این آیات شریفه، همین واگذار کردن معادن نفت که منابع مهم ثروت و سیادت در جهان امروز است، به دست اجانب می باشد…قراردادهای تحمیلی سابق بین کشور ایران و کمپانی نفت، چون… به دست حکومت های جابره که شرعا… ولایتی بر اهالی مسلمان…نداشته اند ]و [برخلاف مصالح مسلمانان بوده، لغو و بی اثر است و اکنون هم، تهیه وسایل برای کوتاه کردن دست اجانب از سوء مداخله در کارمسلمین و اعاده عظمت استقلال تام کشور… از اهم تکالیف هرمسلمانی است و همکاری با معظم له ]آیت الله کاشانی [در این مقصودشریف و هدف حیاتی، فریضه ذمه هر مسلمانی است.۲۸
۴٫ در پاسخ به استفتائی که از طرف محترمین و معتمدین تهران و قم و سایر شهرستان ها، از آقایان حاج سید محمود حسینی روحانی قمی وآیت الله حاج شیخ عباس علی شاهرودی،۲۹ راجع به ملی شدن صنعت نفت به عمل آمده، می فرمایند:
معلوم است سوال در موضوع ملی شدن صنعت نفت، از جهت عناوین اولیه این موضوع نیست، زیرا نفت و معادن آن، ملک مسلمین و مال ایرانیان است… با توجه به اینکه حضرت آیت الله حاج سید ابوالقاسم کاشانی که از اول عمر و زندگانی خود، اشتغال به اصلاح امور مسلمین وخیرخواهی مردم و مبارزه با دشمنان دین و دنیای مسلمین بوده اند و درمقام دفاع از حقوق حقه ایرانیان، از هیچ گونه فداکاری و مبارزه دریغ ننموده اند و با اطلاع کاملی که از سیاست دارند و در راس این نهضت مقدس قرار گرفته اند…، راهی برای شبهه باقی نمی ماند. بنابراین بر تمام مسلمین و هم وطنان عزیز حتم و لازم است که نهایت سعی و کوشش رامبذول دارند، تا گریبان خود را از چنگال جابرانه اجانب، خلاص نمایند.۳۰
۵٫ آیت الله سید نورالدین هاشمی شیرازی ۳۱ که در آستانه نهضت نفت، مرجع علمی دارالحکومه شیراز بوده است، در مسجد وکیل شیرازمنبر رفته و پس از حمایت از نهضت ملی شدن صنعت نفت، جمله معروف (مصدق، مصدق است) را می گوید که پس از آن به صورت ضرب المثل در می آید.۳۲
حزب برادران آیت الله نورالدین در جریان نهضت ملی، نخست مانندهمه نیروهای دیگر به حمایت از دکتر مصدق پرداخت ؛ اما به دلیل دشواری هایی که پیش آمد، در ادامه با دکتر مصدق به مخالفت برخاست و به همین جهت با مرحوم حسام الدین فال اسیری که در برابر حزب برادران، تشکل حزب الله را ایجاد کرده بود،۳۳ درگیر شد؛ به گونه ای که یکی به حمایت از مصدق، دستور بستن بازار را می داد و سید نورالدین دستور بازگشادن آن را.۳۴
۶٫ آیت الله حاج شیخ باقر رسولی، عالم و پیشوای مردم گیلان، در پاسخ به استفتای عده ای از متدینین می نویسد:
لزوم استرداد حقوق مغصوبه از ستم کاران ضروری، و مجمع علیه جمیع دیانات و اقوام و ملل مختلفه می باشد… بنابراین، پیروی و همکاری باحضرت آیت الله کاشانی… و هر سازمانی که علیه ستم کاران تاسیس شده، لازم و متحتم است.۳۵
۷٫ آیت الله حاج شیخ محمدرضا کلباسی، از علمای بزرگ مشهد، درپاسخ به استفتایی در مورد ملی شدن صنعت نفت می نویسد:
طلب حق و گرفتن آن، از وظایف اولیه هر مسلمانی است… معادن نفت ایران، حق اولیه ایرانیان است… زبونی و سستی خود ما باعث شده که این ثروت هنگفت ملی، سال ها به رایگان در اختیار دیگران باشد وغاصبانه حق مشروع ما را تاراج نمایند. امروز بر فرد فرد مسلمانان واجب است که از موقعیت استفاده و نسبت به استیفای حقوق حقه خود ازشرکت نفت و ملی شدن آن، مجاهدت و مساعی جمیله حضرت آیت الله کاشانی را پشتیبانی نمایید.۳۶
۸٫ نگاه حضرت امام (ره) به نهضت ملی شدن صنعت نفت، نگاهی ویژه است. ایشان به هر دو رهبر ملی و مذهبی این نهضت، انتقاداتی دارند. وی، مصدق را به دلیل اینکه اولا در اوج قدرت بود و می توانست شاه را از بین ببرد و این کار را نکرد و ثانیا به دلیل اینکه مجلس هفدهم را به تعطیلی کشاند تا راه قانونی برای تعیین نخست وزیر از سوی شاه بازشود، مورد انتقاد قرار می دهد. حضرت امام نسبت به آیت الله کاشانی نیزبا اینکه در موردش فرموده است که (آقای کاشانی برای اسلام کارمی کرد)۳۷ و حتی از سوابق مبارزاتی ایشان در عراق بر ضد انگلیسی هابه نیکی یاد می کرده اند۳۸، انتقاداتی دارند. انتقاد حضرت امام از آیت الله کاشانی، این است که چرا بر جنبه های سیاسی نهضت بیش از جنبه دینی آن تکیه کرده است ؟۳۹ این انتقادی بود که فدائیان اسلام نیز ازآیت الله کاشانی داشتند.
در مجموع، امام از جنبش ملی، ذهنیت خوبی نداشت، چرا که نه تنهادر اسلامیت که در ملی بودن واقعی آنان نیز تردید داشت. به همین دلیل می فرماید: (ما از این ملی ها هیچی ندیدیم، جز خراب کاری).۴۰
علاوه بر این بزرگواران، می توان به بیانیه های حجج اسلام حاج سیدحسین خادمی، آیت الله طالقانی، حاج شیخ مرتضی مدرسی اردکانی،حاج سید مصطفی سیدالعراقین و آیت الله حاج شیخ مهدی نجفی درباره ملی شدن صنعت نفت و فتوای لزوم خلع ید از شرکت نفت انگلیس، توسط آیت الله فقیه سبزواری از علمای مشهد نیز اشاره کرد.۴۱
در مشهد، برخی شخصیت های روحانی مثل محمدتقی شریعتی،علی اصغر عابدزاده،۴۲ محمود حلبی و… نیز سخت از نهضت ملی دفاع می کردند.۴۳
در اصفهان، هیات علمیه اصفهان، افزون بر آنکه طی سال های ۲۹ ـ۳۲ سهم عمده ای در فعالیت برای ملی شدن صنعت نفت و تبعات آن داشت، و حتی به معرفی کاندیدا برای مجلس می پرداخت ؛ از آن جمله،اطلاعیه ای است که به مناسبت کاندیداتوری سید محمود دفتریان،مشهور به لسان الواعظین، برای شهرضا و لنجان معرفی کردند. هیات علمیه اصفهان، پس از درگذشت آیت الله چهارسوقی، با ریاست آیت الله خادمی به فعالیت خود ادامه داد.۴۴

۳٫ اقدامات آیت الله کاشانی پس از ملی شدن صنعت نفت 
بر هیچ محقق تاریخ معاصر پوشیده نیست که اگر فعالیت های آیت الله کاشانی نبود، مصدق و جبهه ملی نمی توانستند، در برابر فشارهای انگلیس و مخالفان داخلی ملی شدن صنعت نفت ایستادگی کنند؛۴۵ وبر فرض مقاومت مصدق و طرفدارانش و ملی شدن صنعت نفت، امکان تثبیت و به ثمر رساندن نهایی آن منتفی بود. برخی فعالیت های آیت الله کاشانی برای تثبیت ملی شدن صنعت نفت، عبارت است از:
۱ـ۳٫ دعوت به همکاری با هیات خلع ید و پرهیز از اختلاف و تفرقه 
وقتی ماموران انگلیسی از طریق تحریک کارکنان و کارگران شرکت نفت، در کار هیات خلع ید، کارشکنی و حتی آنها را به تحصن وادارمی کنند، آیت الله کاشانی پیام هایی به مضمون ذیل برای کارمندان وکارگران شرکت نفت خوزستان می فرستد:
ـ دویست سال ایران و ایرانیان در زیر یوغ و مظالم اجنبی، روز خوش ندیده و مخصوصا در پنجاه سال اخیر که مسلط به نفت جنوب و امرحیاتی ما گردیده، روز به روز ظلم و جور و فقر و فلاکت و بیچارگی و فساداخلاق و سیه روزی، فزون تر و عده نفوس کمتر شده.
ـ انتظار دارم بیش از پیش در اتحاد و اتفاق و حفظ انتظامات وپشتیبانی از دولت جناب آقای دکتر مصدق و هیات محترم خلع ید که ثمرات نیکوی آن عاید عموم ملت ایران می شود، جدیت خواهند کرد.
ـ برای قطع دست شرکت نفت در امور ایران، سال ها انواع مصائب ومشقت ها تحمل شده، تا به همت ملت و مجلسین شورا و سنا، قانون ملی شدن صنعت نفت تصویب شد. اجرا و عملی شدن آن و قطع کامل ایادی غاصبانه شرکت نفت انگلیس از این ماده حیاتی، موقوف به مجاهدت ملت است و مجاهدت ملت، خودداری از هرگونه اعتصاب وموجبات اغتشاش و پیروی نکردن از دسائس و حیله آنها و سایرمفسدان است.
همچنین وقتی ایادی شرکت نفت انگلیس تلاش کردند، تا میان مردم تخم نفاق و اختلاف بکارند و از این طریق، وحدت و همدلی آنها را درخصوص نهضت نفت از بین ببرند، آیت الله کاشانی اعلامیه ذیل را صادرکرد:
ـ قوای استعماری فاسد شرکت سابق نفت که از جمیع اقدامات خودبرای ایجاد تشنج و انقلاب مایوس شده، اخیرا برای انصراف افکار ملت ایران از مسئله نفت، دست به حربه زنگ زده استعماری دیگری زده وسعی دارد، به عنوان اختلافات مذهبی، نفاق و شقاق جدیدی برپانماید… مبارزه ما، مبارزه ملی بر ضد استعمار که ریشه همه مفاسددینی و دنیوی است، می باشد، در راه این مبارزه، همه ملت ایران لازم است، به اتحاد و یگانگی برای رسیدن بدین هدف مقدس فداکاری نمایند، پس واجب است، همه بیدار بوده و گول اظهارات فریبنده مغرضین و کارکنان اجنبی را نخورند. امر فوتی، قطع ید دشمنان ایران ازنفت و وطن عزیز است. آلت دست مغرضین نشوید و بالجمله بیدار وهشیار باشید و بدانید، هر نغمه ای که باعث اختلاف و تشتت باشد، در هرکجا و از هر کس ظاهر شود، به تحریک اجنبی و بر ضرر ملت و مملکت است.۴۶
افزون بر این، وقتی سفیر انگلیس طی بیانیه ای از دکتر مصدق خواست که (ایران باید از مخاطرات الغای یک طرفی قرارداد پرهیز کند وتوجه داشته باشد به اینکه حل اختلاف از طریق دوستانه، موجب جلب سرمایه خارجی و ایجاد اعتبار برای کشور خواهد بود)، آیت الله کاشانی در تاریخ ۱۳۳۰/۲/۳۱ از مردم خواست، تا در میدان بهارستان تجمع کنند. وی در این تجمع، ضمن اظهار تنفر از دخالت آمریکا در امورایران، بر قابل بازگشت نبودن عمل خلع ید از شرکت نفت انگلیس تاکیدکرد. البته یک روز پیش از این، وزیر امور خارجه ایران نیز، طی نامه ای رسمی به بیانیه دولت آمریکا، خلع ید از شرکت نفت انگلیس را حتمی ودخالت آمریکا را در امور ایران محکوم کرد.۴۷

پی نوشت ها:
۱٫ روزنامه (ایران ما) در سرمقاله تاریخ ۱۳۲۳/۹/۱۹ می نویسد: این طرح آقای دکتر مصدق، فعلا خیال کمپانی نفت جنوب را از ورودرقیب های گردن کلفت به میدان نفت، کاملا راحت و آسوده می سازد.
۲٫ قلم و سیاست در از استعفای رضاشاه تا سقوط مصدق، ص ۱۳۳،نقل از: نقش روشنفکران وابسته (دکتر محمد مصدق)، ج ۷، ص ۳۷۹٫برای اطلاع از یک نمونه دیدگاه هایی که معتقدند دکتر مصدق در قضیه نفت به نفع انگلیسی ها عمل می کرده است، ر.ک : چهره حقیقی مصدق السلطنه، ص ۴۸ـ۵۶؛ ۳۳۰ـ ۳۳۶٫
۳٫ پس از جنگ جهانی دوم، نیروهای استعماری، آیت الله کاشانی رابهانه همکاری با آلمانی ها دستگیر و ۲۸ ماه تمام در اراک و کرمانشاه ورشت زندانی نمودند. وی بار دیگر در خرداد ۱۳۲۴ دستگیر و ۲۲ ماه تمام در بهجت آباد قزوین تبعید شد. (ر.ک : وقایع سی ام تیر ۱۳۳۱، ص ۱۷۱)برای بار سوم، وی در دولت محمد ساعد در سال ۱۳۲۷ بازداشت شد وپس از چند روز که در قلعه فلک الافلاک خرم آباد زندانی بود، به کشورلبنان تبعید گردید. برای بار چهارم، در سال ۱۳۳۴ و پس از دستگیری فدائیان اسلام، به عنوان دخالت در قتل سپهبد رزم آرا دستگیر و درمعرض محاکمه و اعدام قرار گرفت که بر اثر دخالت مقامات روحانی به ویژه آیت الله بروجردی آزاد گردید.
علی دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج ۲، (تهران : مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چ ۲، ۱۳۷۷)، ص ۴۵۷ ـ ۴۵۸٫
۴٫ امضاء کننده این قرارداد، تقی زاده بوده است. برای اطلاع تفصیلی ازاصول قرارداد گس گلشائیان و ایراداتی که به قرارداد ۱۹۳۳ وارد است،ر.ک : تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج ۱، ص ۳۶۲ـ۳۶۶٫
۵٫ مصدق در این شرایط از سیاست برکنار بود.
۶٫ مکی به مصدق می گوید: چون شما در قرارداد نفت شمال (قراردادقوام سادچیکف) مداخله تام داشتید و تحریم نفت شمال به دست ضماصورت قانونی گرفته، برای اینکه متهم به سیاست یک جانبه نشوید،عقیده خود را در مورد قرارداد الحاقی اظهار کنید.
تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج ۱، ص ۳۴۴٫
۷٫ البته شهید آیت معتقد است که دکتر مصدق به طور ضمنی با این قرارداد اعلام توافق کرده است.
چهره حقیقی مصدق السلطنه، ص ۵۲ ـ ۵۶٫
۸٫ وی در تاریخ ۱۳۲۹/۳/۲۹ پس از ۱۸ ماه تبعید، وارد ایران شد وکمی بعد، بیانیه ای صادر کرد که در آن آمده بود: نفت ایران متعلق به ملت ایران است و به هر ترتیبی که بخواهد نسبت به آن رفتار می کند وقراردادی که با اکراه و اجبار تحمیل شود، هیچ نوع ارزش قضایی ندارد.
روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۶، ص ۴۹ ـ ۵۰٫
۹٫ محمدرضا شاه به هیچ وجه با انتصاب رزم آرا به نخست وزیری موافق نبود. نفوذ و اعتبار روزافزون جبهه ملی در میان طبقات مردم وهمچنین ترور هژیر وزیر دربار به وسیله فدائیان اسلام وابسته به آیت الله کاشانی و… رد لایحه قرارداد الحاقی، او را ناگزیر به قبول زمامداری رزم آرا کرد، ولی همواره نسبت به او بیمناک بود؛ زیرا سپهبدجوان، باهوش، جاه طلب و آشنا به زدوبندهای سیاسی، تنها افسری بودکه اگر زنده می ماند و طوفان نفت را از سر می گذراند، برای از میان برداشتن شاه، تردید به خرج نمی داد.
روزنامه نیویورک تایمز، مورخ ۸ مارس ۱۹۵۱، نقل از: جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص ۱۳۰٫
۱۰٫ با اینکه اکثریت مجلس شانزدهم و حتی کمیسیون نفت آن،منتخب واقعی مردم نبودند و با ملی شدن صنعت نفت نیز مخالف بودند،فشار افکار عمومی از سویی، ترور رزم آرا به ویژه پس از مصاحبه مطبوعاتی آقای کاشانی که ادامه ترور کسانی که با ملی شدن نفت مخالف اند، از سوی دیگر، باعث شد تا کسی جرات نکند که ساز مخالف ملی شدن نفت بزند.
۱۱٫ در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۳۲۹، رادیو بی. بی. سی. در تفسیری اعلام کرد:
امروز پارلمان ایران پیشنهاد ملی کردن نفت در سراسر کشور راتصویب کرد. این پیشنهاد از طرف عده معدودی از مرتجعین وثروتمندان و همچنین عده ای ملاهای متعصب که در راس آنان سیدابوالقاسم کاشانی قرار گرفته است، پشتیبانی می شود. چند نفر منفی باف که عده ای از جوانان ساده لوح از آنان پیروی می کردند فریاد می زدند:(نفت ایرانی برای ایرانی)، ولی هیچ کس نگفت چه طور ممکن است که ایران نفت خود را اداره کند؟ فقط کسانی از قبیل رزم آرا می دانستند اداره کردن نفت به دست ایرانی عملی نیست و با پیشنهاد ملی کردن مخالفت می کردند.
روزنامه شاهد، مورخ ۱۳۲۹/۱۲/۲۹، نقل از: جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص ۱۲۷ـ ۱۲۸٫
۱۲٫ برای اطلاع از اصل مواد نه گانه، ر.ک : تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران، ص ۱۱۰ ـ ۱۱۲٫
۱۳٫ تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران، ص ۱۲۳٫
۱۴٫ برای اطلاع بیشتر از شرح این استقبال تاریخی، ر.ک : روحانیت ونهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۶، ص ۴۹ ـ ۵۰٫
۱۵٫ تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج ۱، ص ۳۴۸٫
۱۶٫ تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران، ص ۹۰٫
۱۷٫ گروهی از هواداران نهضت اسلامی ایران در اروپا، روحانیت ونهضت ملی شدن صنعت نفت، (پاریس، بی نا، ۱۳۵۸)، سند ۸، ص ۵۴ ـ۵۵٫
۱۸٫ آیت الله کاشانی در دفاع از خلیل طهماسبی قاتل رزم آرا می گوید:
این عمل به نفع ملت ایران بود و این گلوله وضربه عالی ترین ومفیدترین ضربه ای بود که به پیکر استعمار و دشمنان ملت ایران واردآمد. قاتل رزم آرا باید آزاد شود؛ زیرا این اقدام او در راه خدمت به ملت ایران و برادران مسلمانش عملی شده است. و چون در حکومت ملی،قضاوت افکار عمومی محترم است و رزم آرا را افکار عمومی ملت ایران محکوم کرده است. در حقیقت، حکم اعدام رزم آرا را افکار عمومی ملت ایران صادر کرده است. و شما می دانید که هیات حاکمه و قوانین اجتماعی هر کشور مولود افکار عمومی مردم آن کشور می باشد و خلیل طهماسبی مجری اراده قاطبه ملت ایران بوده است.
۱۹٫ روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۱۶، ص ۶۵٫حسنین هیکل که دو روز پس از ترور رزم آرا با آیت الله کاشانی ملاقات داشته است، می نویسد که آیت الله به وی گفته است :
ما می خواهیم انگلیسی های سگ مملکت ما را ترک کنند… سگ های انگلیسی استقلال را از ما گرفتند همان طور که قرآن را از ما گرفتند… به زودی یاران خیانت کار انگلیس می میرند و دست شان کوتاه می شود.همین دو روز پیش، دست یکی از آنها را کوتاه کردیم و بقیه باید منتظرباشند. قتل رزم آرا به توفیق و الهام از خداوند صورت گرفت… به زودی نفت ملی می شود.
حسنین هیکل، ایران ؛ کوه آتشفشان، ترجمه سید محمد اصفیایی،ص ۸۴ ـ ۸۷، نقل از: تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج ۱، ص ۳۵۵ـ۳۵۶٫
۲۰٫ اساسا آیت الله خوانساری روحیه ای مبارز داشته است. وی نخستین بار در جنگ جهانی اول در حالی که ۲۸ سال داشته در کنارهم رزم خود آیت الله کاشانی با انگلیسی ها می جنگد. اما در جریان جنگ، مجروح و از سوی نیروهای انگلیس به مدت چهار سال به هندوستان تبعید می شود.
علمای مجاهد، ص ۱۹۸٫
۲۱٫ ر.ک : جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد۱۳۳۲، ص ۱۱۷٫
۲۲٫ روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۹، ص ۵۶ ـ ۵۷٫
۲۳٫ ر.ک : مصدق و حاکمیت ملی، ص ۹۳۹، نقل از: نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، (تهران : موسسه مطالعات وپژوهش های سیاسی، چ ۱، ۱۳۸۵)، ص ۲۸٫
۲۴٫ اساسا هیات علمیه تهران جانبدار دکتر مصدق بود و اخوان زنجانی، روضوی قمی و فیروزآبادی از آن به شمار می رفتند.
۲۵٫ نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت،ص ۲۹٫
۲۶٫ سید محمدعلی روضاتی، زندگانی آیت الله چهارسوقی، (اصفهان،بی نا، ۱۳۳۲)، ص ۳۱؛ نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، ص ۳۹ ـ ۴۰؛ نیروهای مذهبی بر بستر حرکت نهضت ملی،ص ۱۷۰٫
۲۷٫ خبرنامه شماره ۲ همایش بین المللی نفت، سلطه، کودتا (۲۸ مرداد۱۳۸۲)، ص ۶ـ۷٫
۲۸٫ روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۱۰، ص ۵۸٫
۲۹٫ وی (۱۳۲۰ـ ۱۳۳۸ ق) در این زمان از علما و مراجع درجه دوم قم بودند.
۳۰٫ روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۱۱، ص ۵۹٫
۳۱٫ وی در ۱۸ سالگی به درجه اجتهاد نایل شده است و مفتخر به کسب حدود ۲۰ اجازه اجتهاد از بزرگانی چون سید محمدکاظم یزدی،میرزا محمدتقی شیرازی، شریعت اصفهانی، آقا ضیاء عراقی، علامه نایینی، سید ابوالحسن اصفهانی و… می باشد.
۳۲٫ برگرفته از سخنرانی حجت الاسلام سید معز حسینی شیرازی فرزند آیت الله سید نورالدین حسینی شیرازی در همایش همایش بین المللی نفت، سلطه، کودتا (۲۸ مرداد ۱۳۸۲)، نقل از: خبرنامه شماره ۲ همایش مذکور، ص ۵٫
۳۳٫ ر.ک : بهروز طیرانی، اسناد احزاب سیاسی در ایران (۱۳۲۰۱۳۳۰)، ج ۱، (تهران : سازمان اسناد ملی ایران، چ ۱، ۱۳۷۶)، ص ۱۶۷ـ۱۶۸٫
۳۴٫ جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ص ۶۵٫
۳۵٫ نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت،ص ۱۶٫
۳۶٫ نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت،ص ۱۶ـ۱۷٫
۳۷٫ در جستجوی راه امام از کلام امام، دفتر پنجم، ص ۲۳٫
۳۸٫ ر.ک : صحیفه نور، ج ۱۸، ص ۱۸۱٫
۳۹٫ در خلال نهضت کاشانی و دکتر مصدق که جنبه سیاسی نهضت قوی تر بود، در نامه ای به ]آیت الله [کاشانی نوشتم که لازم است برای جنبه دینی نهضت اهمیت قائل شود. او به جای این که جنبه مذهبی راتقویت کند و بر جنبه سیاسی چیرگی دهد به عکس رفتار کرد.
صحیفه امام، ج ۱۸، ص ۲۱٫
۴۰٫ صحیفه نور، ج ۱۲، ص ۳۴۷٫
۴۱٫ غلام رضا جلالی، تقویم تاریخ خراسان، ص ۱۱۸، نقل از: نشست تخصصی روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، ص ۱۷٫
۴۲٫ علی اصغر عابدزاده (۱۲۹۰ـ ۱۳۶۵ ش) در مشهد مهدیه راتاسیس کرد و رهبری بخشی از هیات های مذهبی را عهده دار شد. وی همچنین انجمن پیروان قرآن را تاسیس کرد که در آن سال ها رونق زیادی داشت و جمعیت جوانان زیادی را که حس سیاسی هم داشتند، به خود جذب کرد.
۴۳٫ ر.ک : جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ص ۵۶ـ۵۷٫
۴۴٫ جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ص ۶۰٫
۴۵٫ در اسناد و آرشیو انگلیس آمده است که : نفوذ کاشانی باعث شد که دکتر مصدق از راه مبارزه با انگلیسی ها منصرف نشود و دولت ایران شناسایی خود را از اسراییل پس بگیرد و به این ترتیب، ایران وارد صف متحد دول عربی و اسلامی گردد.
روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۳۰، ص ۸۴٫
۴۶٫ ر.ک : روحانیت و نهضت ملی شدن صنعت نفت، سند ۲۶، ص ۷۹؛سند ۳۲، ص ۸۸؛ سند ۳۴، ص ۹۰؛ سند ۳۵، ص ۹۱٫
۴۷٫ تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران، ص ۱۲۰٫

پگاه حوزه

 

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *